Ομιλία στον Ροταριανό Όμιλο Αθηνών

Μάρτιος 1992

 

 

 

Ο Ακαδημαϊκός και Καθηγητής της Ιστορίας της Τέχνης

Κ. Χρύσανθος Χρήστου είπε, για τον καλλιτέχνη Σοφοκλή Χρήστου :

 

Βέβαια δεν είναι τόσο όσο φαντάζεται κανείς εύκολο, να παρουσιάσει μία καλλιτεχνική δημιουργία, η οποία περισσότερο από ο,τιδήποτε άλλο αποζητεί και μία απάντηση στη μοίρα, διότι πέρα από ο,τιδήποτε άλλο, επαναλαμβάνω, πρόκειται για μία τέχνη με καθαρά υπαρξιακές και βιωματικές αφετηρίες, τις οποίες κατορθώνει πραγματικά να κάνει, κυριολεκτικά εικόνα της συνάντησης του ανθρώπου με τον κόσμο. Αλλά θυμηθείτε, ο Σοφοκλής Χρήστου, ένας καλλιτέχνης που γεννήθηκε το 1932, που στα δεκατέσσερά του χρόνια έζησε την τραγωδία του, να χάσει τα χέρια του, που παρά ταύτα παρακολουθεί τα μαθήματα της Σχολής Καλών Τεχνών με εξαιρετικούς δασκάλους και παίρνει πτυχίο το 1959, ενώ νωρίτερα ακόμα, από το 1953 κάνει την πρώτη του έκθεση στον Παρνασσό. Και σκεφθείτε ότι έχουμε έναν καλλιτέχνη, τον Σοφοκλή Χρήστου, ο οποίος ουσιαστικά έχει μερικούς από τους σημαντικότερους δασκάλους της Νεοελληνικής Τέχνης, ανάμεσα στους οποίους καλλιτέχνες είναι ο Παρθένης, ο οποίος είναι ένας από τους Πατέρες της Τέχνης του 20ου αιώνα. Και ακόμα καλλιτέχνες σαν τον Ομβέρτο Αργυρό, τον Ανδρέα Γεωργιάδη, τον Σπύρο Παπαλουκά, και τον Ιωάννη Μόραλη, οι οποίοι αποτελούν περισσότερο από ο,τιδήποτε άλλο τέσσερις διαφορετικές κατευθύνσεις της νεοελληνικής τέχνης.

 

            Διότι, αν ο Παρθένης μεταφέρει στην Ελληνική Τέχνη τα καθαρά συμβολικά ιδεαλιστικά ρεύματα, ο Γεωργιάδης ο Κρής μεταφέρει τα ακαδημαϊκά ιδιώματα, ο Παπαλουκάς του χρώματος και την εσωτερικότητα των μορφών και ακόμη πολύ περισσότερο ο Μόραλης την δυνατότητα να δώσει στην ανθρώπινη μορφή την καθολικότητα του γεωμετρικού τύπου, καταλαβαίνετε ποια ήταν η οφειλή, και ποια ήταν τα προβλήματα που είχε να αντιμετωπίσει ένας νέος καλλιτέχνης σαν τον Σοφοκλή Χρήστου. Θα μπορούσε να παρασυρθεί από τον ιδεαλισμό, π.χ. του Παρθένη, από τον ακαδημαϊσμό του Γεωργιάδη του Κρήτα, από την χρωματική περισσότερο στους τύπους του Saint Jean  ζωγραφική του Παπαλουκά, ή από το συγκεκριμένο στο αφηρημένο και την γεωμετρική αφαίρεση του Μόραλη. Κι όμως, ένας γνήσιος ή προσωπικός καλλιτέχνης κατορθώνει να αποφεύγει την πίεση των δασκάλων του και να ακολουθεί τον καθαρά προσωπικό του δρόμο. Και ποιος ο δρόμος του Σοφοκλή Χρήστου, όπως τον βλέπουμε από τις πρώτες προσπάθειες του έως τα έργα τα οποία βλέπετε σ’ αυτήν την αίθουσα; Σκεφθείτε πρώτα-πρώτα την θεματογραφία του. Η ζωγραφική του Σοφοκλή Χρήστου είναι μία ζωγραφική η οποία ενδιαφέρεται και κατορθώνει να μεταφράσει το κοινό σε καθαρά ποιητικές αξίες. Είναι μία ζωγραφική συγκεκριμένη. Έργα της καθημερινής ζωής, δρομάκια, καραβάκια, βάρκες, αρχαία ερείπια και σύγχρονα αρχιτεκτονήματα, κάθε τι το οποίο βρίσκεται σ’ αυτό που λέμε αστικό τοπίο και φυσικό χώρο, είναι τα ενδιαφέροντά του. Είναι δηλαδή ένας καλλιτέχνης με αφετηρία την οπτική πραγματικότητα. Είναι ένας καλλιτέχνης ο οποίος ενδιαφέρεται περισσότερο από ο,τιδήποτε άλλο, να δώσει μία εσωτερική επαφή με τα πράγματα και από την πλευρά αυτή κατορθώνει να ξεπεράσει τα πράγματα.

 

Αλλά πέρα από τη θεματογραφία (και θα ιδούμε πως την ξεπερνάει), να δούμε τι είναι η σύνθεσή του. Η σύνθεσή του στα έργα που βλέπετε, αλλά και σε παλιότερες προσπάθειές του, είναι μία σύνθεση με αυστηρά οργανωμένη πάντοτε ισορροπία των επιπέδων, αλλά ακόμη περισσότερο και των μορφών. Θα μπορείτε να δείτε και στα έργα που υπάρχουν εδώ με τι τρόπο, όταν επικρατούν το καθένα από τα θέματα αναπτύσσονται τα οριζόντια, ή όταν είναι ενεργητικός ο χώρος υπάρχουν επάλληλα επίπεδα και υπάρχει μία ολόκληρη σειρά από τέτοια στοιχεία που αποδεικνύουν έναν πραγματικά θαυμάσιο καλλιτέχνη στον τύπο της σύνθεσης. Αλλά ποιο είναι το στυλιστικό του λεξιλόγιο; Ποιο είναι το στυλ του καλλιτέχνη; είναι ένα στυλ το οποίο ξεπερνάει ή πάει πέρα από τις γνωστές τάσεις;. Δεν είναι ούτε ρεαλιστικό, ούτε ιμπρεσιονιστικό, ούτε φορμιστικό, ούτε εξπρεσιονιστικό, ούτε κυβιστικό. Είναι κάτι πολύ περισσότερο. Είναι ένα στυλ, το οποίο ενδιαφέρεται για μια ποιητική μετάφραση της οπτικής πραγματικότητας. Ο καλλιτέχνης δεν περιορίζεται σε ένα θέμα σαν ένα τοπίο όπως του Παρθενώνα ή ένα τοπίο με μερικές βάρκες στην απλή καταλογογράφηση του πραγματικού. Ενδιαφέρεται και κατορθώνει πολύ περισσότερο να δώσει κάτι από τον εσωτερικό χαρακτήρα του, κάτι από το πνευματικό του περιεχόμενο. Από την πλευρά αυτή κατορθώνει ο καλλιτέχνης να πάει πολύ μακρύτερα, και κατορθώνει να πάει πολύ μακρύτερα κυρίως, γιατί περιορίζεται στα μη χρώματα, στο άσπρο και το μαύρο. Το άσπρο και το μαύρο είναι μη χρώματα. Και όμως, η αισθητικότητα, η λιτότητα, η έμφαση στο ουσιαστικό, είναι που δίνουν εκπληκτικές προεκτάσεις σε μερικά από τα έργα του Σοφοκλή Χρήστου. Γιατί, πέρα από οτιδήποτε άλλο, πρόκειται για μία ζωγραφική πραγματικά όχι της εξωτερικής, αλλά της εσωτερικής αλήθειας. Δεν ενδιαφέρεται ο καλλιτέχνης για την εξωτερική ακρίβεια, αλλά για την εσωτερική πιστότητα των μορφών που δίνει, γι’ αυτό και θα λέγαμε ψυχισμό του τοπίου, γι’ αυτό και θα λέγαμε πνευματικότητα του φυσικού χώρου, γι’ αυτό και θα λέγαμε το ίδιο υπόβαθρο των μορφών.

 

Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία, ότι ουσιαστικά έχουμε έναν καλλιτέχνη ο οποίος συνδυάζει μ’ ένα καθαρά προσωπικό τρόπο, λαϊκότροπα και λόγια στοιχεία. Η οργάνωση του είναι πάντοτε τόσο μελετημένη, ώστε πολλές φορές έχει την αίσθηση ότι προέρχεται από προαιώνιες καταβολές της ίδιας της λαϊκής ψυχής. Από την άλλη πλευρά είναι λογία, γιατί σε καμιά περίπτωση δεν ξεφεύγει απ’ ότι θα έλεγε κανείς την εσωτερική δυνατότητα έκφρασης των στοιχείων που δίνει. Μία ζωγραφική, η οποία διακρίνεται για την πηγαιότητα, την αμεσότητα και την εκφραστική της αλήθεια.